De baby van de toekomst

IVG staat voor ‘in-vitro gametogenese’. Dat is een ingewikkeld woord voor het maken van een ei- of zaadcel, vanuit gewone lichaamscellen. Dat gaat zo: wetenschappers nemen bijvoorbeeld een beetje bloed of plas. Daarin zitten cellen, de bouwstenen van ons lichaam. Die lichaamscellen ‘herprogrammeren’ ze tot stamcellen (deze techniek bestaat al langer). Vervolgens zorgen ze voor de juiste omstandigheden, waardoor deze stamcellen uiteindelijk doorgroeien tot ei- en zaadcellen. Daarvoor zijn veel verschillende stappen nodig. Bij mensen is dit (nog) niet mogelijk, maar er wordt wel onderzoek naar gedaan.

Nee, het is momenteel nog niet mogelijk om bij mensen ei- en zaadcellen te maken uit bloed of plas. Maar wereldwijd wordt er veel onderzoek naar gedaan, ook in Nederland. Het is wetenschappers al gelukt om eicellen te maken uit de huidcellen van muizen, en daarmee jonge muisjes geboren te laten worden. Het maken van zaadcellen is iets moeilijker, maar ook daar komen wetenschappers bij muizen steeds iets verder.

Of, en wanneer het ook bij mensen zou kunnen, daarover verschillende de meningen. Sommige wetenschappers en bedrijven, vooral in het buitenland, denken dat IVG misschien wel binnen 10 tot 20 jaar als behandeling beschikbaar zou kunnen zijn. Maar er zijn ook wetenschappers die betwijfelen of het ooit zal lukken om deze techniek veilig genoeg te maken voor mensen.

In theorie zou het met IVG mogelijk worden om van iedereen een ei- of zaadcel te maken. Of je man of vrouw bent, jong of oud, ziek of gezond. Er zijn dus heel veel mogelijke toepassingen te bedenken. Bijvoorbeeld wanneer ei- of zaadcellen bij iemand niet goed genoeg werken om een kindje te krijgen. Ook zouden bij ivf misschien minder hormoonbehandelingen nodig zijn: nu moeten vrouwen eerst hormonen prikken, om vervolgens in een soort operatie de eicellen uit hun eierstokken te halen. Met IVG zou het inleveren van een buisje bloed genoeg kunnen zijn. De arts zou dan eicellen kunnen maken uit deze bloedcellen, en deze in het lab bevruchten met zaadcellen.

Een belangrijke kwestie is of IVG veilig zou zijn. Dat is een ingewikkelde vraag, waar wetenschappers en de maatschappij nog over zullen moeten praten. Want wanneer weet je zeker of dit veilig is? Wetenschappers zouden met deze ei- of zaadcellen, in het lab embryo’s moeten maken. Vervolgens moeten ze kijken hoe die groeien. Maar waar zouden ze precies naar moeten kijken in zo’n embryo, om te weten of het gezond is? En hoe lang zou je embryo’s precies moeten onderzoeken in het lab? Hoe langer je ze onderzoekt, hoe meer ethische vragen dit oproept. Bovendien zouden er mogelijke gezondheidsproblemen kunnen zijn die pas na de geboorte, of op latere leeftijd ontstaan. De eerste kinderen die geboren worden uit IVG, zouden dan ook hun leven lang gevolgd moeten worden, om te checken of ze wel gezond zijn.

Binnenkort wordt dit waarschijnlijk wettelijk toegestaan. Het is nu nog verboden om in het laboratorium embryo’s tot stand te brengen, alleen maar om daar onderzoek op te doen. Op 16 december 2025 stemde de Tweede Kamer in met het opheffen van het verbod op het speciaal voor onderzoek maken van embryo’s. Tot nu toe was embryo-onderzoek alleen mogelijk met embryo’s die over waren na ivf-behandelingen. Als ook de Eerste Kamer in 2026 zou instemmen met het opheffen van het verbod, mogen wetenschappers dus embryo’s maken, alleen voor onderzoek. Wel hebben wetenschappers dan nog altijd toestemming nodig van de CCMO (De Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek). Ook moeten ze deze embryo’s na 14 dagen vernietigen.

Het opheffen van dit verbod, betekent dat wetenschappers in de toekomst ook embryo’s mogen maken met ei- en zaadcellen uit IVG, om deze te onderzoeken. Om te kijken of IVG veilig is bijvoorbeeld. En als het lukt om met IVG eicellen te maken, dan zou het ook makkelijker zijn om grote aantallen embryo’s te maken voor andere onderzoeksdoelen.

Bij IVG ‘knippen en plakken’ wetenschappers in principe niet in het DNA.

Wél zouden met IVG meer mogelijkheden kunnen ontstaan voor het kiezen van de eigenschappen van een kind. Dat zit zo. Met IVG zou je heel veel embryo’s kunnen maken: je kunt dan immers grote aantallen eicellen maken. Hieruit zouden ouders dan één embryo kunnen kiezen, met de genetische eigenschappen die zij graag voor hun kind willen. Denk aan een embryo zonder genetische aandoeningen. Maar misschien ook wel voor andere lichamelijke en psychische eigenschappen die (deels) bepaald worden door je DNA.

Er zijn bedrijven in bijvoorbeeld de Verenigde Staten, die dit soort screening nu al aanbieden voor ivf-embryo’s. Daarbij zijn er veel minder embryo’s om uit te kiezen. Ouders zouden bijvoorbeeld een embryo kunnen kiezen met het minste risico op hart- en vaatziekten of Alzheimer. Dit is zeer omstreden, onder andere omdat het wetenschappelijk bewijs hiervoor grotendeels ontbreekt. Bij veel eigenschappen en ziektes zijn namelijk heel veel verschillende delen van je DNA betrokken, en speelt ook je omgeving een grote rol.

Er zijn ook situaties waarin wetenschappers bij IVG wél iets in DNA zouden moeten veranderen, om ervoor te zorgen dat een goede ei- of zaadcel ontstaat. Zo hebben sommige mensen geen goede ei- of zaadcellen, doordat er foutjes in hun DNA zitten. Wetenschappers zouden dan eerst de foutjes in hun gewone lichaamscellen moeten repareren, voordat ze daarmee goede ei- of zaadcellen kunnen maken. Een tweede voorbeeld is het maken van zaadcellen uit vrouwelijke lichaamscellen. Vrouwen hebben geen Y chromosoom. Een Y chromosoom is nodig voor de ontwikkeling van zaadcellen. Bovendien zouden twee vrouwen alleen maar dochters kunnen krijgen, wanneer er geen Y chromosoom in de zaadcel zit. Hier zou dan een Y chromosoom moeten worden toegevoegd.